Nog adres

УРСДЗУАРГОМ

Урсдзуаргом ис Цъалагомы астæуккаг хайы, Бурхохы (Бурсамдзелийы) рæбын хуссар-скæсæнварс. Æмарæн кæны Дзомагъгом, Чеселтгом æмæ Къусджытимæ. Комæн йæ зæххы равæрд у дæргъæццон, скæсæнæй ныгуы-лæнырдæм. Йæ дæргъ уыдзæнис 7-8км, уæрхырдæм та 4-5км. Бурхох йедтæмæ ма ам ис ахæм хæхтæ, куыд Губаты рагъ, Дзамура, Бæгъиаты къуылдым æмæ æндæртæ. Комы сæйраг дон у Урсдзуары дон(Бæгъиаты дон, Бакарты дон), иу кæны Стыр Леуахидонмæ галиуæрдыгæй. Урсдзуардоны фæрсаг къаннæг дæттæ сты Бæгъиаты дон, Лицъийы дон, Æхсæрдзæнты дон, Тамаджыны дон, Къæйджыны дон, Куыройгомы дон æмæ æндæртæ… Урсдзуары комы ис ахæм фæрсаг чысыл кæмттæ: Бæгъиаты ком, Дзæгъæлком, Хъылийы ком, Чъибиты ком, Урсдзуары ком, Æхсæрдзæнты ком æ.а.д. Бурсамдзели(Бур хох)
Комы ном «Урсдзуаргомы» равзæрды тыххæй адæмон сфæлдыстады баззад ахæм таурæгъ: зæгъгæ, Дзиццойты рагфыдæл, фыццаг хатт ардæм куы рыфтыд, уæд дзы рыййæфта урс дурæй амад дзуары кувæндон æмæ йæ зæгъгæ, уымæ гæсгæ схуыдта Урсдзуар. Урсдзуары кувæндонæй равзæрд фæстæдæр Урсдзуары хъæуы æмæ æмткæй Урсдзуаргомы ном дæр. Урсдзуаргомы фыццаг цæрджытæ кæд фæзындысты, уый фæдыл историон ратæдзæнты ницы зонæнтæ баззад. 1927-æм азты, ам, Хуыдзых адагы рагон ингæнæй цы стæгдартæ ракалд, уыдонимæ цы фæлындзæн дзаумæттæ разынд, уыдонæй бæрæг цæуы, ам 1-4 æм æнусты цæрджытæ кæй уыд. Æмæ сæ цардуагон æгъдæуттæй та кæй уыдысты ирайнаг знæмты минæвæрттæй, ома ирон адæмы комкоммæ фыдæлтæй.

Астæуккаг æнусты, Урсдзуаргом нымад уыд дæллаг Туалты кæмттæй сæ иуыл. Кæд комкоммæ Урсдзуаргомы кой историон ратæдзæнты никуы æмбæлы, уæддæр Тылигом, Къусджытæ æмæ Рукъгомы хуыдтой дæллаг Туалтæ æмæ Урсдзуаргом та се 'хсæн ис. Ома Урсдзуаргом уыд Туалты дæллаг кæмттæй сæ иу.
Дзиццойты мыггаджы зæронд лæгтæ куыд дзырдтой, афтæмæй Дзиццойты размæ Урсдзуары цардысты Хæлиты мыггаг, фæлæ сæ, зæгъгæ, Дзиццойтæ фæсырдтой. Сæ цæрæнуæттæ ма æрæджы дæр уыдысты Уæллаг Цæгаты хъæуы сæрмæ æмæ Тамаджыны.
Иннæ вариантмæ гæсгæ Дзиццойтæ ардæм куы æрцыдысты, уæд дзы цæрæг никæйуал рыйæфтой. Куыд ма у бæрæг, афтæмæй Дæллаг Урсдзуармæ Дзиццойтæ куы æрлыгъдысты, уæд дзы рыййæфтой мæсыгы (гæнахы) хæлд, фæлæ кæй уыд, уый бæрæг нæу . Уымæй дарддæр ма ам, Поты угæрдæны ис рагон уæлмæрдтæ, бæрæг нæу кæй уыдысты æмæ Бурсамдзелийы кувæндонмæ хæстæг дыууæ ран рагон хæдзаруæтты хæлдтытæ. Адон дæр кæй уыдысты, уый бæрæг нæу. Урсдзуары хъæуы дыккаг ном ма хонынц Бакартæ дæр æмæ уый фæдыл та ис ахæм таурæгъ, зæгъгæ, Урсдзуаргомы фыццаг цардысты Бакартæ, уыдысты æлдæрттæ, Чъехæй мидæмæ зæххытæ уыдысты сæ къухы. Стæй фæлыгъдысты быдырбæстæм, гуырдзымæ æмæ уым Бакрадзетæ ныффыстой, сæ номыл ма баззад сæ хъæуы ном Бакартæ. Æцæгæйдæр, Бакрадзетæ Гуырдзыстоны æлдæрттæ уыдысты. Урсдзуаргомы ма иу бынат хуыйны Дзлиты адаг æмæ хъæууаты ном Дзлитæ (Дзлит, зæгъгæ, дам ам цардысты Дзлиты мыггаг. Фæлæ сæ ничи хъуыды кæны зæронд адæмæй. Уæдæ куыд уынæм, афтæмæй Урсдзуаргомы Дзиццойты мыггаджы размæ цардысты Бакартæ, Хæлитæ æмæ Дзлитæ, стæй уыдон бæрæг æмæ æбæрæг аххосæгтæм гæсгæ куы фæлыгъдысты, уæд сæ бынæтты æрцардысты Дзиццойты, Бæгъиаты, Комайты, Тыджыты, Дзæгъиаты æмæ Гаглойты мыггæгтæ.
Сæрмагондæй ацы мыггæгтæ цардысты: Бæгъиаты къуылдымыл Бæгъиатæ æмæ Къомайтæ, Гызылотæм - Бæгъиатæ хицæн фыды фырт, Тыджыты хъæуы - Тыджытæ, Дзлитæм - Дзлитæ, Уæллаг Урсдзуары - Дзиццойтæ, Дæллаг Урсдзуары (Уæллаг Цæгаты) - Дзиццойтæ, Дæллаг Цæгаты - Дзиццойтæ, Къомайты хъæууаты - Къомайтæ, Лицъийы - Гаглойтæ æ.а.д. Фæстæдæр комы бахизæны сырæзт къаннæг хъæу Бæгъиатæ æмæ Къомайты мыггæгтæй. Дзæгъиаты мыггаг цыран цардысты, уый бæрæг нал у, фæлæ историон гуырæнтæм гæсгæ 1850-æм азты растады рæстæджы Урсдзуаргомы цæрджыты номхыгъды уыдысты Дзæгъиаты мыггаджы минæвæрттæ дæр (кæс дæлдæр). 1845-1849-æм азты Урсдзуаргомы цард 18 хæдзары.
1852-æм азты Урсдзуары хъæуты æмæ Лицъийы цард 15 хæдзары, 56 нæлгоймаг æмæ 44 сылгоймаджы, æдæппæтæй 100 адæймаджы. Бæгъиат æмæ Гызылотæм та 11 хæдзары, уыдоны цард 32 нæлгоймаг æмæ 30 сылгоймаджы, æдæппæтæй 62 адæй-маджы.
1926-æм азты Уæллаг Урсдзуары цард 73 адæймаджы, Дæллаг Урсдзуары - 4, Лицъийы - 24 адæймаджы, Бæгъиаты хъæуы - 67.
1950-æм азты Уæллаг Урсдзуары цард -7 хæдзары, Дæллаг Урсдзуары - 11 хæдзары, Лицъийы - 3, Тыджыты хъæуы - 2, Бæгъиаты хъæуы - 5, Бæгъиаты цъалайы-2. Урсдзуаргом федзæрæг 2005 азы.
Урсдзуаргомы цæрджытæй хайад истой Уæрæссейы æддагон хæстыты 19-æм æнустæй фæстæмæ. 1853 азты 1-аг Дзауаг сæдæйонты сконды уыдысты: Дзиццойты Кирги(Хъыргъы), Михаил (Миха) æмæ Эба. 1930-æм азты колхозтæ сырæзт Уæллаг Урсдзуары, Дæллаг Урсдзуары æмæ Бæгъиаты. Ацы хъæуты ма конд æрцыд райдиан цыппаразон скъолатæ дæр.
1965-æм азты стыр митуарды фæстиуæгæн Бæгъиаты хъæуы сæрмæ æхсæв хъæ-пæн сæвæрдта æмæ сыл зæй раскъуыд. Хъæубæсты фæллой миты амæттаг баисты, æрцыд дзы уды зиæнттæ дæр.
Урсдзуаргомы цæрджытæ æгас хæхбæсты адæмы æм-рæнхъ хъазуатонæй тох кодтой æддагон тыхгæнджыты ныхмæ. 19-æм æнусты райдианты гуырдзыйы æлдæртты 'взагæй Уырысы æфхæрæг балцытæ ирон адæмы ныхмæ куы сарæх сты, уæд Урсдзуаргомы цæрджытæ дæр, хъазуатонæй сæ ныхмæ ныллæууыдысты, хъалон фидыныл кæй нæ разы кодтой æлдæрттæн, уый тыххæй. 1820-æм азты райдианты Урсдзуаргомы бахизæны Дзлиты адагы цур Цъалагом æмæ Урстуалты растадонтимæ иумæ Урсдзуаргомы цæрджытæ ныддæрæн кодтой майор Титовы æфсады æмæ сæ фæсырдтой сæ комбæстæй. 1840-æм азты Андронниковы сæргълæудæй уырысы æфсад æмæ гуырдзыйы æлдæрттæ ныббырстой Дзауы коммæ, цæмæй амы цæрджытæй хъалондартæ скодтаиккой. Уыцы ныббырсты рæстæджы хъазуатонæй сæ ныхмæ чи ныллæууыд, уыдон уыдысты Мзиугомы Тъотъоты мыггаг. Кæд сын сæ хъæутæ басыгътой æмæ сæ фæллой фæхастой, уæддæр удæгасæй сæхи нæ радтой æмæ сæхи æрфидар кодтой Урсдзуаргомы Бæгъиаты мæсгуыты. Бæгъиаты мыггаг дæр, кæй зæгъын æй хъæуы, сæ фарсмæ æрлæууыдысты стырæй чысылæй, хæцынхъом чи уыд. Тыхгæнджытæ, хохаг зын бафтæн ранмæ зымæджы митвæндæгтыл се 'ккой фæхастой хохаг сармадзантæ æмæ сæ хæлæн нæмгуытæ, сæ развæндаг митæй сыгъдæггæнгæйæ. Хъæумæ куы сæфтыдысты, уæд æртыхстысты Бæгъиаты хъæуыл æмæ сармадзантæй схæцыдысты растадонтимæ. Тъотъоты æмæ Бæгъиаты мыггаг дæр, кæй зæгъын æй хъæуы, сæхи рауæлдай кодтой тыхгæнджытимæ мæлæтдзаг тохы æмæ мæсгуытæй хæцыдысты. Фæлæ сармадзанты ныхмæ сæ мæс-гуыты къултæ нæ фæлæууыдысты æмæ сыл къултæ кæлын райдыдтой, фæлæ уæд-дæр сæхи нæ радтой. Мæсгуытæ куы ныккалдысты (сæ иу гæнах уыд), уæд цалдæрæй мæсыгæй рагæпп кодтой æмæ сæрсæфæн къæдзæхæй сæхи аппæрстой, сæ иутæ зæйы амæттаг баисты, сæ иннæтæ та аирвæзтысты. Æфсад хъæуыл арт бандзæрстой, сæ фæллой сын нытæлæт кодтой, удыгасæй ма хъæуы кæй ссардтой, уыдон та амынæтæй ракодтой 12 адæймаджы бæрцæй. Æфсад куы ацыдысты, уæд сыхаг хъæутæй фæдис æртымбыл сты æмæ ма мæсгуыты хæлдты бын удæгасæй чи баззад, уыдоны скъахтой. Удæгасæй кæй скъахтой дурты бынæй, уыдонæй сæ иу уыд уæды рæстæджы зындгонд барæг Бæгъиаты Радзам. Ацы цауы фæдыл цалдæргъуызон хъуыды ис: Историон ратæдзæнтæм гæсгæ, мæсгуыты бацыдысты æрмæст Тъотъоты мыггаг. Бæгъиаты хистæр кары лæгты ныхæстæм гæсгæ, Тъотъотимæ уыдысты Бæгъиаты мыггаг дæр. Фæлæ æндæрты хъуыдымæ гæсгæ та Бæгъиаты хъæуы цардысты Дзиццойты Сосо æмæ Радзам сæ мад æмæ сæ хотимæ. Мæсыг (гæнах) дæр уыдон самадтой. Уыдон тынг æфхæрдтой хъæздгуыты - æлдæртты æмæ уый тыххæй æхсæвæй-бонæй сæ фæдыл зылдысты. Куы сæ базыдтой, зæгъгæ, ам мæсыгы цæрынц, уæд сыл уырысы æфсад æртыхстысты, сæ мæсыг сын сармадзантæй æхстой æмæ куы æркалд, уæд дыууæ æфсымæры агæпп кодтой сæрсæфæн коммæ, фæлæ удæгасæй аирвæзтысты, сæ мад æмæ сæ хотæ та мæсыгы басыгъдысты.
Урсдзуаргомы цæрджытæ Мачабелты дæлбартыл сæхи кæй нæ нымадтой, уый тыххæй сын никуы разы кодтой хъалон фидыныл. Уыдон æрмæст разы уыдысты, цæмæй хъалон фыстаиккой паддзахадæн, уымæн æмæ сæхи нымадтой паддзахады зæхкусджытыл. Фæлæ сæ гуырдзийаг æлдæрттæ уæддæр хъыгдардтой, сæ кæнон нæ уагътой. Уый фæстиуæгæн 1850-æм азты Томайты Мæхæмæты разамындæй Цъалагом æмæ Урстуалтæ куы растадысты гуырдзыйы æлдæртты æмæ Уырысы æфсады ныхмæ, уæд уыцы растады активон хайадисджытæ уыдысты Урсдзуаргомы цæрджытæ дæр. Кæд растадонты нымæц хæццæ кодта 3000 бæрцмæ, уæддæр, уырысы æфсад уыдысты хæцæнгарзæй æххæстдæр, стæй хæстон зонындзинæдтæй та арæхсджындæр æмæ уымæ гæсгæ растадонтæ саст æрцы-дысты. Уыцы азы сусæны 6-8 бонты уырысы æфсады булкъон Андронниковы сæргъ-лæудæй ныббырст уыд Урсдзуаргоммæ. Комбæстыл æр-тыхстысты, басыгътой ныхмæ сæм чи лæууыд уыдоны хæ-дзæрттæ, ахст цыдысты зынгæдæр хæстонтæ. Уыцы растады активондæр хайадисджытæ уыдысты комбæстæй Бæгъиаты Гого, Дзæгъиаты Бато (Батова) æмæ Дзæгъиаты (Дзиццойты- Дзангты фыды-фыртæй, Ебо. Гуырдзыйы æлдæрттæ сæ дæлбар кæныныл кæй архайдтой хохаг ирæтты, уымæ гæсгæ сын сæ зæххыты нымадтой сæхи æмæ-иу мæгуыр адæмы стæлфын нæ уагътой. 1885 азы Мачабелтæ Урсдзуаргомы зæххытæм сæ фос куы батардтой хизынмæ, уæд сæ комбæсты цæрджытæ, хъæууон тæрхонгæнæг, Дзиццойты Зурабы сæргълæудæй, фæсырдтой сæ сæрвæттæй. Сæ фыййæуты сын фæнадтой, сæ фосæй та сын исгæ дæр бакодтой.
1882 азы Урсдзуаргомы хъæуыхицау уыд Дзиццойты Зураб.
Урсдзуаргомы цæрджытæ куывдтой ахæм зæдтæм æмæ дзуæрттæм: Аларды - Бæгъиаты къуылдымыл, Бурсамдзелийы кувæндон - Бæгъиаты къуылдымыл, Бурсамдзелийы кувæндон - Майрæмыкуадзæны фæстæ фыццаг æртыццæджы. Йæ кувæндон ис комрæбын, Тамаджыны фæзы ныгуылæнварс, ис дзы чысыл дурын сис. Къусрайы фырты бæрæгбон, Бурсамдзелийы зæдмæ кувæнбон. Лицъийы тæхгæ дзуæрттæ, Рагъыдзуар - Бæгъиаты къуылдымыл, Рагъы Уастырджы, Реком, Уацилла, Хæстæг дзуар - куывдыйæм цыдысты Уастырджы æхсæв, Хæстæг Урсдзуар, Хуыцауы кувæндон - Комахсæны.
Урсдзуаргомы зæххыл ма ис цалдæр хъахъхъæнæн арæзтады: Уæллаг Урсдзуары - Дзиццойты мæсыг, Дæллаг Урсдзуары - гæнахы арæзтад, Уæллаг Тыджыты хъæууаты (Дзлитæм) - Дзлиты мæсыг, Бæгъиаты къуылдымыл дæр уыд дыууæ арæзтады - мæсыг æмæ гæнах, иу бынат та Бæгъиаты къуылдымы бын, хуыйны Мæсыгуат æмæ куыд цæуы бæрæг, афтæмæй ам дæр уыд кæддæр стыр мæсыг, нырма дзы зыны чысыл обаугонд.
Урсдзуаргомæй рацыд ахæм зындгонд адæм: Дзиццойты Шамил - зарæггæнæг æмæ артист, Уæрæссейы æмæ Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг, Дзиццойты Майрæм - милицийы булкъон, революционертæ - Дзиццойты Миха æмæ Гиорга (Таджи), Бæгъиаты Коля - Цæгат Ирыстоны сгуыхт артист Дзиццойты Юра - ахуыргонд æмæ æхсæнадон кусæг, филологон зонæдты кандидат. Дзиццойты Мурат - физикон зонæдты дох-тыр, æхсæнадон кусджытæ æмæ архайджытæ: Бæгъиаты Мате æмæ Дзиццойты Иван - басыгъд 37-æм азы азарæй, Дзиццойты Толик - æхсæнадон кусæг, Дзиццойты Дзардан æмæ Яша, Бæгъиаты Аслæнбег æмæ æндæртæ.
Æлдæрттимæ хъазуатонæй тох кодтой æфсымæртæ Дзиццойты Сосо æмæ Радзам.
Колхозы сæрдæрттæй хицæн рæстæджыты куыстой Дзиццойты Раманоз, Миха, Присо æмæ æндæртæ.
МÆРГЪИТЫ Ирбег