Nog adres

Рухсхæссæг аивад

meliton_4.jpg
Хуыцау дын цы дæтта, уый гуырцæй рахæсгæ вæййы. Нæдæр дзы искуыдæм фæлидзæн ис, нæдæр дзы æмбæхсгæ бакæндзынæ. Уымæн фæдзурæм: «Аивады кусæгæн йæ ныхыфыст хъысмæты гакк у». Нæй йын аивæн. Хъуамæ йæ хæссай Чырыстийы дзуарау. Уыимæ æцæг аивады кусæг мады гуыбынæй рахæссы Фидыдады сурдымæнæй дымын. Аивады æгæрон тых ын нæ фæдæтты зынгæй хъазыны, искæимæ знагæй цæрыны бар. Иууыл стырдæр хотых аивадæй уымæн фæсæтты адæмы зæрдæтæ, фæхуыссын дзы кæны æгъатыр хæсты зынг.

Æмæ, æвæццæгæн, зæххы цъарыл сæрибар хъуыды æмæ рухс фæндтæ тауынæй хуыздæр ницы ис. Уый тыххæй афтæ куы зæгъæм, ирон нывгæнæг Фæрниаты Ростик æрдзæй рахаста аивадыл тайæг æмæ руайæг зæрдæ, уæд нæ фæрæдидзыстæм. Уымæн æмæ йæ сабибонтæй фæстæмæ йæ цæст не 'фсæды йæ алыварс дунемæ кæсынæй. Цард æй кæд гауызтыл нæ дары, йæ бынмæ йын сырх айк нæ тулы, йæ алы удлæууæн хъуыддаг дæр йæхи уæнгты тыхæй аразгæ у, уæддæр разы у йæ хъару, йæ хъысмæтæй æмæ йын Хуыцау цы курдиат радта, уый фæрцы сыгъдæг æмæ парахат зæрдæйæ ныв кæны нæ алыварс дуне. Адæмы рæгъмæ йæ хæссы, йæ зæрдæйы цæстытæй йæ куыд уыны, афтæмæй.

Æндæр уæдæ, куыд хъуамæ уа, Ирыстоны рæсугъддæр кæмттæй сæ иу, поэтты уæзæгыл чи райгуыра, уæлдзæнæт Ирыстоны чи слæг уа, уыцы зæрдæргъæвд, æцæг æфсæрмдзæстыг ирон лæппу?
«Поэты ком» - Цъалагомы афтæ поэт Мæргъиты Къоста схуыдта. Уым, Цъалагомы, райгуырдысты тынг бирæ ирон фысджытæ: Беджызаты Чермен, Хъуылаты Созырыхъо, Дзаттиаты Алыксандр, Хæныкъаты Никъа, Дзесты Куыдзæг, Дзаттиаты Тотырбег, Хъороты Хъазбег, Дауыт, Саулохты Мухтъар, Плиты Харитон, Грис, Гаглойты Рутен, Цуцукк, Дзугаты Гиуæрги, Хаджумар, Беджызаты Васо, Джыккайты Шамил… Нымайæм ма сæ?
Мæргъийы-фырты зæрдæ уымæн нал фæлæууыд, уымæн зæгъы:

Поэты ком у
Цъалагом,
Фантанау дзы рæмудзынц.
Сæ нæмттæ ирд арвыл æргом
Сырх ыстъалытæй судзынц.

Фæлæ куыд уынæм, афтæмæй, Цъалагом æрмæст поэты ком нæу, фæлæ у нывгæнджыты ком дæр. Уымæн æвдисæн: Саулохты Мурат, Сланты Инал, Фæрниаты Ростик…
Ростик райгуырд 1955-æм азы Ирыстоны хуссар хайы Ерманы хъæуы бонзонгæ бинонты 'хсæн. Йæ сабибонтæ уым арвыста. Райдиан скъолайы дæр уым ахуыр кодта. Астæуккаг скъола та Ирыстоны цæгат хайы, Сунджæйы 1972-æм азы фæцис каст. Фæлæ æппынæдзух йæ зæрдæ ныв кæнынимæ кæй дзырдта, æнæ нывгæнæн цъылынæг æмæ æнæ кæттаг йæ арвыронмæ тырнæг зæрдæ æнцой кæй нæ ардта, уый тыххæй æвзонг лæппуйы йæ амонд æрхаста Цхинвалы Тугъанты Махарбеджы номыл нывгæнæн ахуыргæнæндонмæ æмæ йæ 1978-æм азы каст фæцис æнтысгæйæ.
Фæлæ йæ æдзух фæндыдис нывкæнынады сусæгтæ базонын. Æппынæдзух йæ фынты дæр йæ зæрдæ дзырдта уыимæ. Æмæ Цхинвалы нывгæнæн ахуыргæнæндоны фæстæ ахуыр кодта Калачы нывгæнæн академийы цæттæгæнæн курсыты. Йæ зæрды уыд йæ ахуыр адарддæр кæнын. Фæлæ, Нигеры загъдау, «у фадат аразæг». Адæймаг иуæрдæм фæхъуыды кæны, хæдзарон митæ та хъуыддæгтæ сæхирдыгонау фæлыг кæнынц.
Царды авналæнтæ, хæдзары хъуыддæгтæ алы хатт, хъыгагæн, адæймагæн йæхицæй аразгæ нæ вæййынц. Фæрниайы-фырты æвæндонæй фæиппæрд кодтой, йæ зæрдæ æмæ йын йæ удæн æхцон чи хаста æмæ хæссы, йæ цæстæнгас атонын кæй аив нывтæй нæ уыд æмæ нæу, рухс бæллицтыл æй чи ‘фтауы æмæ йын цин чи хаста æмæ хæссы, уыцы æнæхин, адæм арæх цæйау акæнынц, сæгъы бымæгау, æргом хъæууон цардæй.
Фæлæ уый уыдис рæстæгмæ. Нывгæнæджы удимæ чи райгуыра, уымæн æй цыфæнды цард дæр нал байсдзæн. Хъалæй цы цардмæ не 'ххæсса, уый уæзгуытыл дæр йæ зæрдæ кафдзæнис йæ фынты. Ростик йæ фыдæлты зæххыл уымæн нæ бауагъта йæ райгуырæн хæдзары рухс æрнымæг кæнын. Йæ фыдæлты зынг схъауы æмæ йæм аразы цард. Æцæг ирон лæгæн куыд æмбæлы, ахæм фæрнджын цард. Нæ йын æфсæды йæ сатæг, фæлæ тызмæг æрдзы нывтæ арвæрдыны хуызтæй нывæндыныл. Йæ мыггаг, мыййаг, хуымæтæджы куыннæ у Фæрниатæй. Фарнимæ баст цыдæриддæр æмæ чидæриддæр сты, уыдонæн Хуыцауæй хæс у йе сфæлдисгæ зæххыл ын æцæг фарн тауой, кæд нæм Уæллагæй æлгъыст адæймæгтæй дарддæр уыцы хæсæй сæрибар ничи у, уæддæр.
Хæдæфсарм, хæдзонд ирон лæппу Ростикæн йе сфæлдыстады ахъаззаг хай Ирыстоны алæмæтон æрдзыл дзурæг æнæнхъæлæджы нæу. Ирыстоны хъæбыс ын мады ад кæны. Нæдæр ын йæ уындæй æфсæды, нæдæр - йæ цинæй. Æмæ йæ уый кæны размæ, иу æнтыстæй - иннæмæ.
Уыцы хъуыддаг цæуы йæ удæй. Удæй чи цæуы, уымæн бауромæн нæй. Æмæ Ерманы хъæу æмæ цъæхвæлыст, гъе, митрагъ хæхтæ ныв кæна, Буроны тызмæг цæстæнгас æви Таранджелозы рох кувæндон, курдиатджын нывгæнæг фæхъусы, йæ зæрдæмæ æмæ адæмы рæгъмæ рахæссы, йæ зæрдæ йæм хорзæй, рæсугъдæй, фæрнджынæй цы фæдзуры, адæймаджы йæхимæ чи ‘лвасы æмæ йын йæ зæрдæ чи рухс кæны, уый.
Хæдбындур нывгæнæгмæ та йæ зæрдæ, æргомæй куыд уынæм, афтæмæй сиды, аивадон æгъдауæй нын уырнын кæны, нæ фенддаджы уæзгуытæй цæмæй макуыдæм лидзæм, цæмæй сæ ма рох кæнæм, нæ фыдæлты зæххыл нæ фыдбоны знæгты цинæн барвæндæй ма хуыссын кæнæм нæ æртытæ, цыфæнды фыдты дæр сыл ма исæм нæ къух, фæлæ сын басхъауæм сæ зынг æмæ дунемæ зына сæ рухс. Æнæ фыдыуæзæг цард кæй нæй, нæ кæстæртæн сæ фыдæлты уæзгуытæ куынæ бахъахъхъæнæм, уæд сæ ‘лгъыстаг кæй фæуыдзыстæм, нæ цæсгæмттæ сæ разы тугæй дæр кæй нал ныхсдзыстæм æмæ дурæппарæн кæй кæнæм, уый нæ ма хъуамæ рох кæна. Ууыл дзурæг сты «Ерманы хъæу», «Пейзаж», «Бурон», «Зымæгон пейзаж», «Дменисы фидар» æмæ бирæ æндæр куыстытæ. Улæфы сæ цард. Зыны сæ фæллойгæнæг адæймаджы æрмдзæф, йæ Фыдыбæстæйыл уæлæхох чи нæу, уыцы патриоты зæрдæйы хъарм æмæ сæ уый кæны цымыдисон æмæ зæрдæскъæф. Зыны сæ, чи сæ сфæлдыста, уый уды сыгъдæг, æнæлаз уарзт. Адæймаджы сæхимæ уымæн æлвасынц, рухс хъуыдытыл æй уымæн æфтауынц.
Дзаболаты Хазби «Уæгъдибар сонет»-ы поэтикон æвзагæй куыд дзырдта:

О, Иры хæхты номхæссæн фæрныг æрдз!
Æз дæу æрмæст чындздзон чызгимæ сбарин,
Фæлæ ды 'нусон дæ - нæ бакомдзæни халын.

Дæ сыгъдæгдзинад хъахъхъæнæг хæлынкæрц! - уый нывгæнæг, кæд æнцон нæу, уæддæр, табу - Хуыцауæн, зæгъы ахурæнты æвзагæй.
Ростик фæллойгæнæг адæймаг у. Фæллой чи кæны, уымæй йе 'рмтты куыст никуы рох кæны, уымæ гæсгæ диссаг никæмæ фæкæсдзæнис, йе сфæлдыстадон хъусдард ацы темæмæ афтæ арф æмæ алыварсон кæй у. Цыфæнды куыст араза, уæддæр æм адæймаджы цæнгты тыхæй цæуæг деталтæ, - гъе, мæкъуыл уа, гъе, зæронд мæсыг, ахæм хуызы фæхæццæ кæны æмæ сыл уайтагъд андæдзы адæймаджы цæст. «Зымæгон пейзаж», «Бурон», «Ерман», стæй йæ куыстытæ иу-уылдæр цас мæгуырдæр уаиккой æнæ мæкъуылтæ, æнæ кувæндæттæ, æнæ цыртытæ…
Цард нæ алкæуыл дæр æвæры йæ гакк. Нывгæнæгыл тынг бандæвта ссæдзазон гуырдзиаг-ирон хæст. Йæ зæрдæ йын нызмæлын кодта уидагмæ. Йе сфæлдыстад ын фæивта йæхирдыгонау. Тугдзых лæбурджытæ йын куыд æгъатырæй цагътой йе 'назым, æнæхотых адæмы сабийæ-зæрондмæ, сылгоймагæй-нæлгоймагæй, уыдæттæ уыдта йæхи цæстæй, уыд сæ хайадисæг æмæ йын уыцы æнагъæддаджы митæ никуы дæттынц æнцой. Ацы темæмæ ног æмæ ногæй уымæн æрыздæхы. Фашистты æнахъинон митæй та нын цыдæр фыдбоны хабар уымæн æрлæууын кæны нæ зæрдыл. Фæдзæхсы нæ - иу хатт цы зынгæй басудзай, уымæй дыккаг хатт цырддзастæй æмбæлы хи бахизын. Æндæра, Хуыцау бахизæд, дыккаг хатт æгъатырдæрæй сæмбæлы адæймагыл йæ цæхæр.
Гуырдзиаг-ирон хæсты тугкалæн бонты нæ адæм цы удуæлдай бонтæ арвыстой, уыдæттыл дзурæг сты «1989-æм азы 23-æм ноябрь», «Ирыстоны фидиуæг», «Геноцид», «Хæдбар Республикæйы тырыса», «Уæлахиз»…
Фæрниайы-фырт дæсны у, йæхи æрмдзæф кæм фæзыны, ахæм хæдхуыз портреттæ аразынмæ. Фембулынц ын сæ ирон æмæ тыхджын, ирд характертæй, сæ сыгъдæг зæрдæты рухс адæймагмæ кæй фæхизы, уымæй.
Нывгæнæджы куыст, æмткæй, аивады кусæджы цард зын у, бирæ удхъизæмар домы, фæлæ адæймагæн рухсхæссæг куы разыны, уæд зынтыл хъуыды кæнын не 'мбæлы. Ростикы аивад рухсхæссæг у. Адæймаджы зæрдæйы мары фыдми, разæнгард æй кæны фарнмæ. Уый фæбæрæг вæййы, цы аивадон равдыстыты фæисы хайад, уыдонæй, уæлдайдæр, йæ персоналон равдыстытæй æмæ уæлахиз уæд рухсхæссæг аивад. Æнæнхъæлæджы нæ райста Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт нывгæнæджы ном.
ХЪАЗИТЫ Мелитон