Nog adres

ОНГЦУХ ХÆСТОНЫ РАХИС ЦОНГ

Мыхуырæй рацыд курдиатджын поэт Хъодалаты Герсаны уацмысты æртæтомон æмбырдгонды фыццаг чиныг
Хъодалаты Герсаны сфæлдыстадимæ зонгæ дæн, аивадон литературæмæ йæ фыццаг къахдзæф куы кодта, уæдæй фæстæмæ. Пединституты иу рæстæджы ахуыр кодтам. Уæд институты бирæ уыдис, аивадон литературæйы йæ тыхтæ чи фæлвæрдта, ахæм фæсивæд. Филфакы уæды декан Мамиты Гигайы хъæппæрисæй сарæзтам фидар æмæ хъомысджын литкъорд. Уыдис нын нæхи къулын газет «Æвзæнгты хъæлæс». Нæ æдзухон рабадтыты æвзæрстам къордтæй искæй ног фыст уацмыстæ. Къорды куысты активондæр архайджытæй иу уыдис Герсан.
Литературæйы раз поэтыл цы стыр бæрндзинад ис, уый Герсан раджы бамбæрста æмæ йыл гадзрахатæй никуы рацыд.
1967 азы Дзуццаты Хадзы-Мурат афтæ фыста: «Кæд ма хаттæй-хатт поэты æмдзæвгæты фæхъуысы кæйдæр интонацитæ, уæддæр Герсан бамбæрста йæ бæрндзинад цард æмæ поэзийы раз».
Цард æмæ поэзийы раз Герсаны бæрндзинады тыххæй Дзуццайы фырты ныхас йæ нысаныл рæстдзæвинæй кæй сæмбæлд, уымæн хорз æвдисæн у поэты æртæтомон æмбырдгонды фыццаг чиныг. Чиныг цæстыахадгæ у гуырахстæй дæр /736 фарсы/ æмæ поэзийы тыллæгæрзадæй дæр. Тынг бирæ дзы ис, чиныгкæсджыты алыгъуызон æнкъарæнты ахæсты чи бакæны, ахæм уацмыстæ. Уыдонæй иу у «Рахис цонг».
Уацмысы лирикон хъайтар уынджы фембæлд иудзонгон лæгыл. Иудзонгон æфсæрмгæнгæ бахатыд лирикон хъайтармæ: «Ыссудз мын мæ тамако, марадз, дæ низтæ – спичкæйы къопп мæм, хатыркургæ, дары». – Ссыгъта йын æй æмæ лæг, тамакодымгæ, ацыд йæ фæндагыл. Хæсты азарæй æнæцонг чи фæцис, уыцы лæджы уавæр ахæм тæлмæнтæ ныууагъта лирикон хъайтарыл, автор сæ поэзийы кæлæн æвзагæй афтæ аныв кодта, æмæ чиныгкæсæджы зæрдæ бар-æнæбары суынгæг вæййы:
Æз баззадтæн джихæй, мæ зæрдæйы тæгтæ
Йæ фæдыл ивæзынц, ивæзынц дыз-дызæй.
Æнахуыр цъæх уазал ысхъызыд мæ уынгты,
Цыма мыл уæларвæй æркалди тыгъды зæй,
Ысниудтой, ысрæйдтой адзалы нæмгуытæ,
Зынгæзды дæндæгтæй æвналынц мæ удмæ.
Чиныгкæсæджы зæрдæ тынг агайы æмдзæвгæ «Авдæн». Ныр модæйы нал ис авдæн, æмæ поэты зæрдæ риссы, гуыппырсартæ-иу авдæй кæм байрæзтысты, уыцы уаз «сынтæджы» уæззау хъысмæтæй æмæ зæгъы: «Лæууыс нæ дæлбазыр æнкъардæй. Цыма хъæрмуд бинонтæй уæрст дæ… Мæ цæст дæм бакæсын нæ уарзы, цæмæндæр сонт зæрдæ фæриссы…»
Фæлæ поэты ныфс ис, кæддæр та авдæны зарæг ногæй кæй айзæлдзæн, æмæ «бинонтæй уæрст» авдæнæн зæгъы:
Цы кæныс, ме схæссæг, мæ авдæн?
Гыцци дын нал у ныр бындарæг,
Фæлæ фæрнæйдзаг чындзы кадæн
Дæ хъæдыл райхъал уыдзæн зарæг…»
Автор хъыг кæны Ирыстоны кады стыр мæсыгыл иу дур кæй не ‘рывæрдта, йæ арт, йæ зынгыл та-иу къæцæл, ууыл, фæлæ йæм уый хыгъд ис, раппæла, сæрыстыр цæмæй уа, уый дæр:
Нывæр æнæ дæу хур мæ риуы,
Уæддæр мæ зæрдæ сæлид, ихау...
Гуырдзиаг фашисттæ нæм æрдзæтæ æмæ сæдæтæй милицийы уæлæдарæсы фæлыстæй куы æрбабырстой æд куыйтæ, уæд се ‘вирхъау æнæадæймагон митæй поэты зæрдæ фæдисы хъæр ныккодта: «Гуырдзиаг милици». Æвирхъаудæр ници, ныр ацы терминæй! – Гæрзифтонг, куыдзифтонг, Æрбафсæрстой минтæй». Се ‘хсæн разындис, хæсты цæхæрæй фæстæмæ лидзæг чи фæцис, ахæмтæ. Ныр автор дызæрдыг кæны: уыцы лидзæджы цы сразæнгард кодта: «Æвæццæгæн загъта: «Сыхаджы цæй охыл афтауон фыдохыл?!» Фæлæ ууыл тынг не ‘ууæнды поэт æмæ, тынгдæр цæуыл æууæнды, уый зæгъы: «Кæннод та – тæппудтæй! – Ис ам дæр лæппутæ, - сæ онджы сæ мигъ уыд…»
Гуырдзиаг «тæппудты» онджы мигъ кæй тæсæй уыд, уыцы лæппуты ‘хсæн Герсанæн йæхи лæппу дæр уыд æмæ сæ архайдæй бирæ цæмæндæртæн уыдис æвдисæн. Ныр арæх æрымысы, уыцы лæппутæй ма иуы – Джиоты Владикы (Басмачы) йæ фæстаг балцы размæ цы хуызæнæй федта, уый. Уый размæ лæппутæ Дзæуджыхъæуæй æрластой ракетæтæ. Нывæрдтой сæ Хъодалатæм. Иу бон Басмач иунæгæй æрбацыд, хъуамæ ахастаид уыцы ракетæтæй. Лæугæйæ йæ «æргъиуджын цæнгтæ – мæстæг мæцъистæ» размæ адаргъ кодта Герсаны раз æмæ… «Æз сыл, бæгуыдæр, цы йæ æмбæхсон, уæззау нæмгуытæ цæхгæрмæ вæрдтон».
Дзæвгар зæрдæмæхъаргæ æмдзæвгæтæ ныффыста Ирыстоны сæрвæлтау йе ‘взонг цард чи нæ бавгъау кодта, уыцы зынгхуыст лæппутыл: - Джиоты Владик, Санахъоты Гришик, Букуылты Маир, Дзабиты Геннади æмæ æндæртыл.
Фæстаг азты Ирыстоны бирæ уæззау трагедитæ æрцыд æмæ уыдон æхсæн уæлдай зæрдæриссынгæнгæдæр у Беслæны трагеди. Æмæ йæ поэт хоны хъарджыты хъарæг. Бары йæ Хиросимæ-йы трагедийыл, фæлæ уый дæр:
О, уый кой нал кæнынц уадиссаг арæх, -
Ивгъуыды дæлвæччи сындæггай ыстаурæгъ…
Беслæны трагеди та – хъарджытæ хъарæг,
Йæ бафæндгæнджытыл цы тæригъæд хъарæм…
Автор, Ирыстон сæрыстыр кæмæй у, уыцы куырыхон лæгтæй бирæты ном ары, йæ курдиат æй куыд амоны, афтæ, уæлтæмæн рæнхъытæй:
Къостайы тыххæй зæгъы:
Нæ Ресы хох, нæ Хъæриу
Дæ цуры къуыпп нæ дарынц.
Дæ кады кой ныхъхъæри
Уæлдзæх æмæ дæларвы…
Гафез – бирæ хъизæмæрттæ бавзарæг, хæсты азарæй æфхæрд лæг йæ царды фæстаг бонтæм уыдис æрыгон фæлтæры ныфс, сæ фæндæгтæ рухсгæнæг. Поэт дзы зæгъы: /Æмдзæвгæ Гафезы удæгасæй фыст у/:
Ныртæккæ дæр бирæ зындзинæдтæ ‘взарыс,
Хъысмæт дыл æруагъта йæ уæззау æргъом.
Уæддæр нын нæ риуты ныфсы арт æндзарыс,
Рæстдзинады сæрыл ысдзурыс æргом.
Æмдзæвгæ «Ирон дзырд»-ы ныхас цæуы, Абайты Васо ирон дзырдæн цы стыр хæрзиуджыты бацыд, «Булкъау æй хъавгæ æд уидигæ /куыд/ скъахта ивгъуыды тарæй фæрныг лæг», уыдæттыл æмæ афтæ зæгъы ирон дзырдæн автор:
Равдыстай де ‘цæг хуыз, бахудтæ мидбыл,
Цыма нæ фæцыдтæ стæрты;
Цыма нæ рахызтæ ‘рдунарæг хидыл
Дугты ивылд фурды сæрты…
Секъайы чиныг кæсгæйæ автормæ цы алыгъуызон æнкъарæнтæ æвзæры, уыдонæй иу у ахæм:
Азауы азарджын цæстытæ
Ирæдыл æнæсыгæй худынц…
Таймуразы туджы æртæхтæ
Зынджытау æрттивынц, судзынц…
Ахæм уæлтæмæ æнкъарæнджын хъæлæсæй дзуры Нафийы, Цыбырты Людвигы, Къусраты Анатолийы тыххæй; зынгхуыст курдиæттæй ары Бестауы, Грисы, Цомахъы, Букуылты Алыкси æмæ бирæ æндæрты ном.
Ныртæккæ нæ иууыл стырдæр катайы сæр у не ‘взаг æмæ Герсан дæр уыцы катайæ иуварс нæ лæууы. Хъаруджын ирон адæмæн фыдæлтæй фæстæмæ се ‘взаг сæ тыхыл тых, сæ зондыл æфтауæг мадзал кæй у, уый æнкъары æмæ афтæ зæгъы:
Дæ бæркадæн кæм ис æвæрæн!
Хæзнаджын – аргъауы мæликкау.
Дæ дзырдæфсад кæны æрвнæрæн,
Зæгъгæ чысылдæр нæу йæ сæрæн, -
Фыдгулты цирхъытæй мæликкам.
Зæрондæй дæр мады рæвдыд, мады ныфсы ныхас, зондамынд удыхосау фæхъæуынц адæймаджы. Уымæн дзуры арфæ тыхстæй автор йæ мадмæ: «Мæхи Гыцци, хæрам лæг та мæ знон Мæ хъуырмæ скодта хахуыр-дзырдты ‘рдонгæй.Зæронд лæгæн дæр нæу йæ зæрдæ ‘хсон, - Рæвдыдхъуагæй хæрз сидзæр вæййы, сонт…»
Герсан хорз арæхсы ног дзырдтæ, науæд та дзырдты хицæн фрагменттæ кæрæдзийыл ныхасгæйæ хъæуæг дзырдтæ аразынмæ. Ацы чиныг дæр цух нæу ахæм дзырдтæй: Фæдисæндыгъд планетæтæ, «Æви хур ныссынтгъуыз», «Фæцыдысты радгай цырагърухс дзæнæтмæ», «Зынгцæссыгтæ мæ хъуыры» «Фæрныг æмæ зæлæхцон» (290 ф.) «Хæрзæгад», «Уæзæгонтæ» (мæргътæй зæгъы). «Цыма сты бирæгътæ – кæрæфдзин», «Зынгдзæфхад бæх».
Мæ зæрдæйæн зын чи уыдаид, айас дынджыр чиныджы ахæм къуыхцытæй бирæ ницæуыл фембæлдтæн. 48 фарсыл ис æмдзæвгæ «Чызг æмæ лæппуйы зарæг» (адæмон мотивтæм гæсгæ). Адæмон зарæджы чызг дзуры: «уæд та ма мын цы кæндзынæ?» («Æз бæлон фестдзынæн, уæд та ма мын цы кæндзынæ?») Лæппу та дзуры: «Уæд та ма мын цы зæгъдзынæ?» «Æз цæргæс фестдзынæн, уырдыгæй дæ æркæндзынæн, уæд та ма мын цы зæгъдзынæ?», Герсаны æмдзæвгæйы дыууæ дæр дзурынц: уæд та ма мын цы зæгъдзынæ?».
Ис дзы, тексты хъыг чи дары, ахæм грамматикон рæдыдтытæ. 213 фарсыл кæсæм: «Лæджы ныхас зæгъы дæ хъуыд». Зæгъыны бæсты дзы ахæм æвидыц цыдæр ист фыст. 239 фарсыл дзырд мбæхст-æн рифма кæны «мæхст». Ацы дзырд æнæ разæфтауæнæй нæ фидауы, хъуамæ фемæхст уаид. 241 фарсыл ис фыст «Дæу куы нывæзта Да Винчи» (Джокондæйæ зæгъы). Нывгарзыл, æцæг, кæттаг айвазынц, фæлæ нывæн йæхи та кæнынц нывæндгæ – «Дæу куы нывæста Да Винчи».
Ахæм уæлæнгай цыдæртæ се скойы аккаг дæр не сты, æнæуый та чиныг хъæздыг у аивадон литературæйы алыгъуызон амæлттæй, темæты алыгъуызондзинадæй. Фыст у хъæздыг ирон æвзагæй æмæ йæ уый ноджы зæрдæмæдзæугæдæр кæны.
КЪÆБЫСТЫ Зауыр